Γεώργιος Μπαμπινιώτης

Παγκόσμια εφεξής η Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας: Μια μεγάλη επιτυχία της Ελλάδος Η καθιέρωση ενός παγκόσμιου εορτασμού τής ελληνικής γλώσσας έχει εξαιρετική σημασία όχι μόνο για την έμφαση που δίδεται με αυτόν τον τρόπο στην ελληνική γλώσσα ως παγκόσμια πολιτιστική αξία, αλλά και για το κύρος που αποκτά εκτός Ελλάδος ο εορτασμός τής Ελληνικής ως θεσμός. Έλληνες και πολλοί ξένοι μέσω ενός καλά οργανωμένου εορτασμού θα μπορέσουν να εκτιμήσουν την σχέση τής Ελληνικής με την καλλιέργεια τής σκέψης και τού πολιτισμού και με την διαχρονική οικουμενική παρουσία της. Γιατί όμως είναι τόσο σημαντικό να υπερβεί ο εορτασμός της ελληνικής γλώσσας ως παγκόσμιας ημέρας τα στενά ελληνικά γεωγραφικά όρια; Ο ελληνικός πολιτισμός που σφράγισε τον ευρωπαϊκό και γενικότερα τον δυτικό πολιτισμό κατέλαβε μια ξεχωριστή θέση στον παγκόσμιο πολιτισμό. Eπιμένω να υποστηρίζω στα κείμενά μου ότι ο ελληνικός πολιτισμός είναι ένας κατεξοχήν «πολιτισμός του γραπτού λόγου». Στηρίζεται κατεξοχήν στα κείμενά μας τα γραμμένα [...]

Γλώσσα = ΣΚΕΨΗ Η γλώσσα είναι το «όχημα» τής σκέψης μας. Οι λέξεις ως σημασίες δηλώνουν τις «έννοιες» και οι γλωσσικές προτάσεις τα «νοήματά» μας. Gjuha = MENDIM Gjuha është “mjeti” i mendimit tonë. Fjalët, nëpërmjet kuptimeve të tyre, shprehin “idetë” ndërsa fjalitë “domethëniet” tona. Γλώσσα = ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ + ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ + ΣΥΝΤΑΞΗ Ο μηχανισμός κάθε γλώσσας που οργανώνει τα νοήματά μας σε λόγο μέσα από το ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ είναι η ΣΥΝΤΑΞΗ «ντυμένη» με ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ. Gjuha = FJALOR + GRAMATIKË + SINTAKSË Mekanizmi i çdo gjuhe që organizon mendimet tona në të shprehur është SINTAKSA, “e veshur” me rregullat e GRAMATIKËS dhe e bazuar në FJALOR. Γλώσσα = ΡΗΜΑ Ζούμε στο «Βασίλειο του Ρήματος»: όλες οι προτάσεις που λέμε και γράφουμε εξειδικεύουν το ΡΗΜΑ (ενέργειες, πράξεις, καταστάσεις, πάθη). Gjuha = FOLJE Ne jetojmë në “Mbretërinë e foljes”: të gjitha fjalitë që themi dhe shkruajmë e zhvillojnë dhe e përqëndrojnë kuptimin tek FOLJA [...]

Τὸ λεξικὸ εἶναι ἕνας ἰδιαίτερος κόσμος, ὁ κόσμος τῶν λέξεων. Εἶναι ὁ κόσμος τῆς πραγματικότητας (real world) ὅπως τὸν συνέλαβε καὶ τὸν ἐξέφρασε μὲ τὴ γλῶσσα του ἕνας ὁλόκληρος λαός. Οἱ λέξεις οἱ ἀποθησαυρισμένες σ’ ἕνα ἔγκυρο καὶ ἐπιστημονικὰ συντεταγμένο λεξικὸ εἶναι οἱ ἔννοιες ποὺ χρειάστηκε στὴν πράξη, γιὰ νὰ σκεφθεῖ πρῶτα ἀπ’ ὅλα καὶ ἐν συνεχείᾳ γιὰ νὰ ἐκφράσει τὶς σκέψεις του, νὰ ἐπικοινωνήσει, δηλαδή, μιὰ ὁλόκληρη γλωσσικὴ κοινότητα, ἕνας λαός. Αὐτὸς ὁ κὀσμος εἶναι ποὺ ἀποθησαυρίζεται πρῶτα μέσα σ’ ἕνα λεξικὸ καὶ ἀποκαλύπτεται μετὰ μέσα ἀπὸ ἕνα λεξικό. Σ’ αὐτὸν τὸν κόσμο πρέπει νὰ μάθει να μπαίνει καὶ ὁ μαθητὴς ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων. Καὶ νὰ μπαίνει ὅσο πιὸ συχνὰ μπορεῖ. Μὲ κάθε εὐκαιρία. Νὰ μάθει νὰ μπαίνει στὸ σπίτι του, ἄν σκεφθοῦμε ὅτι, ὅπως ἔχει σωστὰ λεχθεῖ, «ἡ γλῶσσα μας εἶναι τὸ σπίτι μας». Νὰ μπαίνει καὶ νὰ περιπλανιέται σὰν τὴν Ἀλίκη στὴ Χώρα τῶν Θαυμάτων καὶ νὰ ἀνακαλύπτει [...]

Ο Άγγλος γλωσσολόγος Ντέιβιντ Κρύσταλ (David Crystal), μιλώντας στην εφημερίδα Guardian είπε: «Ίσως μια μέρα η Αγγλική να είναι η μόνη γλώσσα που θα έχει μείνει να μάθει κανείς. Αν συμβεί κάτι τέτοιο, θα είναι η μεγαλύτερη πνευματική καταστροφή που γνώρισε ποτέ ο πλανήτης μας». Ο Κρύσταλ αναφερόμενος στον θάνατο των γλωσσών είπε την επίμαχη φράση, για να δείξει ότι η κυριαρχία και επικράτηση στην επικοινωνία των ανθρώπων μίας και μόνο γλώσσας, οποιασδήποτε, αποτελεί πολιτισμική, ιστορική, αξιακή, πνευματική καταστροφή. Είναι από καιρό γνωστό ότι από τις 140.000 περίπου γλώσσες, που υπολογίζεται ότι μιλήθηκαν στον κόσμο, σήμερα σώζονται εν χρήσει περίπου 6.000. Από αυτές, 3.000 γλώσσες βρίσκονται καθ ́ οδόν προς εξαφάνιση (με ρυθμό μία περίπου γλώσσα κάθε εβδομάδα!), έτσι που στο τέλος τού 21ου αιώνα υπολογίζεται ότι θα έχουν μείνει συγκριτικά ασφαλείς μόνο περί τις 600 γλώσσες. Τα στοιχεία είναι ανησυχητικά και οι προβλέψεις αληθινά δυσοίωνες. Τι μπορεί να γίνει; [...]

Η γλώσσα δεν νοείται παρά μόνο μέσα στο τρίπτυχο: κόσμος - νους - γλώσσα: Τα όντα που συνθέτουν τον κόσμο μας, συγκεκριμένα και αφηρημένα, υπάρχουν για εμάς ως έννοιες, έτσι δηλαδή όπως τα συλλαμβάνει, τα οργανώνει και τα ταξινομεί ο νους μας με τα δεδομένα των αισθήσεων. Με τη σειρά τους οι έννοιες, στην προσπάθεια τού ανθρώπου να κοινωνήσει τις σκέψεις του, να πάρει και να δώσει πληροφορίες, γίνονται σημασίες, μπαίνουν δηλαδή σε έναν συμβατικό κώδικα επικοινωνίας που είναι η γλώσσα. Η γλώσσα είναι αξία: Συλλαμβάνοντάς τη ως αξία, αφήνουμε πίσω μας τη στοιχειώδη λειτουργία της ως μέσου συνεννόησης και προχωρούμε στη βαθύτερη υφή της ως αγαθού, ως πολύτιμης ηθικής οντότητας, ως αξίας όμοιας προς αξίες όπως λ.χ. η ελευθερία, η δημοκρατία, η μόρφωση, η ίδια η ζωή. Κάθε κείμενο αληθινό, κάθε γνήσιο επικοινωνιακό γεγονός, προφορικό ή γραπτό, είναι και μια συνάντηση με τον άλλον - ή και με τον [...]

Το 1836 Έλληνες φωτισμένοι πατριώτες ίδρυσαν το αρχαιότερο εκπαιδευτικό ίδρυμα στοιχειώδους και μέσης εκπαίδευσης στην Ελλάδα, ένα Ίδρυμα που έμελλε να κατακτήσει καθοριστική θέση στην ιστορία της νεοελληνικής παιδείας: Ίδρυσαν τη Φ.Ε. και δι’ αυτής το πρώτο Σχολείο Θηλέων, το οποίο -με τη μεγάλη δωρεά του Αποστόλου Αρσάκη-ονομάζεται από το 1850 Αρσάκειο. Τα Αρσάκεια Σχολεία (σχολεία θηλέων μέχρι τη δεκαετία του 1980) μαζί με τις Αρσάκειες Παιδαγωγικές Ακαδημίες (Αθηνών και Πατρών) μόρφωναν μαθήτριες και δασκάλες που αναδεικνύονταν επίλεκτα μέλη της ελληνικής κοινωνίας και δραστήρια στελέχη της εντός και εκτός Ελλάδος εκπαίδευσης. Το παιδευτικό, κοινωνικό και επιστημονικό έργο των Σχολείων αναγνωρίστηκε από την Πολιτεία. Έτσι το όραμα των μεγάλων Ελλήνων διαφωτιστών Ιωάννη Κοκκώνη, Γεωργίου Γενναδίου, Μισαήλ Αποστολίδου, του Αποστόλου Αρσάκη, των αγωνιστών της Επαναστάσεως Θ. Κολοκοτρώνη, Ι. Μακρυγιάννη κ.ά. να μορφωθούν οι Ελληνίδες και να δημιουργηθούν Σχολεία υψηλής παιδευτικής στάθμης πήρε σάρκα και οστά. Σήμερα τα Αρσάκεια και Τοσίτσεια Σχολεία κατέχουν [...]

Μια χώρα και οι πολίτες που την αποτελούν άμεσα ή έμμεσα εξαρτώνται από την Παιδεία, την οποία είναι ικανοί να εξασφαλίσουν. Δεν είναι τυχαίο ότι όλοι οι θεωρητικοί της Παιδείας, από τον Πλάτωνα μέχρι τους σύγχρονους παιδαγωγούς, δεν περιορίστηκαν να τονίσουν απλώς της σπουδαιότητα της Παιδείας, αλλά επέμειναν στην ανάγκη και στον αγώνα για μια Παιδεία ουσίας. Μπορούμε να μιλάμε για τρία επίπεδα Παιδείας: το επίπεδο των πληροφοριών, το επίπεδο των γνώσεων και το επίπεδο της καλλιέργειας. Το πρώτο είναι ένα απλό, στοιχειώδες επίπεδο. Το δεύτερο είναι ένα υψηλότερο επίπεδο, αυτό της νοητικής επεξεργασίας των πληροφοριών σε οργανωμένες γνώσεις. Τα δύο επίπεδα συναποτελούν την εκπαίδευση. Το τρίτο είναι ένα ακόμη υψηλότερο και απαιτητικότερο επίπεδο, που συνιστά ό,τι ονομάζουμε καλλιέργεια ή μόρφωση. Πρόκειται για την καλλιέργεια της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου, για τη μόρφωση, δηλαδή τη διαμόρφωση του σε πρόσωπο, σε αυτόνομη, δημιουργική και υπεύθυνη οντότητα. Το πέρασμα από την εκπαίδευση στην [...]

Ο ελληνικός πολιτισμός υπήρξε πολιτισμός του γραπτού λόγου. Στηρίχθηκε και υποστηρίχθηκε από τη γραπτή διατύπωση των διανοητικών και πνευματικών κατακτήσεων που αποτέλεσαν την ουσία, τα επιτεύγματα και τις μεγάλες στιγμές του. Τα διανοήματα των Ελλήνων φιλοσόφων, των επιστημόνων, των ιστορικών, των πολιτικών, των ρητόρων, καθώς και η ποίηση, τα θεατρικά έργα των μεγάλων δημιουργών, οι αποφάσεις και οι νόμοι της Πολιτείας και των θεσμικών οργάνων, όλα μαζί με πλήθος άλλων πνευματικών δραστηριοτήτων δηλώθηκαν, διατηρήθηκαν, διαδόθηκαν και διασώθηκαν μέσω της γραφής. Δικαιούμεθα να ισχυριστούμε ότι, αν οι Έλληνες δεν είχαν αποκτήσει τόσο νωρίς το προνόμιο της γραφής, αν δεν είχαν δημιουργήσει το θαυμαστό σε σύλληψη και λειτουργικότητα ελληνικό αλφάβητο, ο ελληνικός πολιτισμός όχι μόνο δεν θα είχε ευδοκιμήσει και διαδοθεί, αλλά και θα παρέμενε άγνωστος σε εμάς και στον κόσμο γενικότερα, με ό,τι αυτό θα σήμαινε για την ίδια τη δημιουργία του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Δεν ήταν δε μόνο η γνώση της [...]

Κάθε άνθρωπος όπου γης διαθέτει ένα κοινό γνώρισμα: μαθαίνει εξ απαλών ονύχων τη μητρική του γλώσσα. Νόηση και μητρική γλώσσα ξεχωρίζουν τον άνθρωπο και μέσα από τη συγκρότηση κοινωνιών τού εξασφαλίζουν «ποιότητα ζωής». Αυτό το διπλό χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι, άλλωστε, αυτό που τον διαφοροποιεί ποιοτικά από όλα τα λοιπά έμβια όντα. Γιατί με τη μητρική του γλώσσα ο άνθρωπος μπορεί να εκφράσει τον κόσμο, αφού πρώτα τον συλλάβει με τον νου του. H γνώση τής μητρικής γλώσσας δεν είναι ένα απλό εργαλείο συνεννόησης («εργαλειακή αντίληψη»), αλλά είναι κύριο συστατικό τής ταυτότητάς του, είναι ο πολιτισμός του μέσα από το ιστορικό εννοιολογικό φορτίο των λέξεων που χρησιμοποιεί, είναι η ψυχοσύνθεσή του και η νοοτροπία τού λαού του, είναι ο τρόπος που βλέπει και εκφράζει τον κόσμο του, είναι η σκέψη του, είναι η πατρίδα του. Ο αξιακός αυτός χαρακτήρας τής γλώσσας κάνει ώστε κάθε γλώσσα να είναι ένα ιδιαίτερο πολιτιστικό μέγεθος. [...]

“Language is not properly regarded as a system of communication. It is a system for expressing thought, something quite different…” NOAM CHOMSKY “On Nature and Language”. Ο τρόπος που κατά κανόνα βλέπουμε και διδάσκουμε τη γλώσσα εμείς οι δάσκαλοι είναι ένας έντονα φορμαλιστικός τρόπος ο οποίος αναλώνεται στο τυπικό μέρος της γλώσσας, με αποτέλεσμα να χάνεται για τους μαθητές μας η ουσία της γλώσσας, δηλ. η άμεση αχώριστη σχέση της με τη σκέψη μας, με τον κόσμο των εννοιών και νοημάτων για τα οποία υπάρχει η γλώσσα οι λέξεις, οι προτάσεις, το κείμενο. Χάνουμε τελικά το δάσος βλέποντας τα δέντρα. Και κυρίως στην τυποκρατία θυσιάζονται η ουσία, η δύναμη και η ομορφιά της γλώσσας η «μαγεία της γλώσσας». Γλωσσολογικά σήμερα πλέον η γλώσσα θεωρείται ένα εσωτερικευμένο καθολικό σύστημα της νόησης του ανθρώπου με το οποίο παράγεται και προσλαμβάνεται ένα άπειρο πλήθος προτάσεων. Αυτός είναι ο τρόπος που επικοινωνούμε γλωσσικά. Υποστηρίζουμε (ήδη [...]